انجمن فرهنگی نوایی

حضرت علیشیر نوایی ایجادی میراثینی چمه لب کۉرگن ادبیات شیداسی بی قیاس حیرت گه چۉمیشی ممکن. حقیقت دن بویوک شاعر یره تگن اثرلری خوّدی دُر- جواهر سېنگری نور ساچیب بشریت یۉلینی یاریتماقده. خوّدی شو نقطه ی نظرده نوایی نی حیرت مُلکی نینگ سلطانی، دېسک مبالغه سنه لمس.

یاش علیشیر بېک ۱۴۶۶ نچی ییلده پادشاه عبدالسعید میرزا بویروغی گه بناً هراتنی ترک اېتدی. اوشه وقتده اول ذات اۉز احوالینی بیان قیلیب استاذی سید حسن اردشیر گه شعری مکتوب جۉنه تدی.

مکتوبده شوندی بیت لر هم بار اېدی:

مېن اول مېن که، تا تورک بېدادی دور

بــو تـیـل بـیـرلـه تـا نـظـم بنـیادی دور

فـلـک کـۉرمـه دی مـېن کېبی نـادیری

نـظـامـی کـېـبـــی نــظــم ارا قــادری

بوگپلرنی نوایی اۉزی نینگ نایاب استعدادی نی کۉز _ کۉز قیلیب، شخصیتی نی مقته ش اوچون گینه بیتمه گن. بونینگ سببی شونده ایدی که، اولوغ شاعر اقتدارینی نظر- پسند اېتمه ی اونی «سورگون» گه جۉنه تگن پادشاه دن، بو منظره نی تماشابین بۉلیب کوزه تیب تورگن خراسانلیک لردن هم خفه اېدی. علی الخصوص، «یینه بیر بو کیم، ظاهر اۉلمیش منگو، که، چیقمیش خراسان اېلیدین وفا» سطرلرینی بیترکن شونگه ایما- اشاره قیله دی.

شاعر بی واسطه اوزینی مقته مه یدی، بلکی، اۉزیگه شونداق قابلیت عطا اېتگن تېنگری معجزه لریدن حیرت لنه دی:

ېیتر تېنگری دین آنچه قـوت منگه

که، بۉلمس بیتریگه فرصت منگه

شاعر اۉیله گن نرسه سینی قاغاذ گه توشیریشی- بیتیشی لازم. نوایی شونچه کۉپ نرسه لرنی اۉیله یبمن که، یازیب قۉییش گه هم فرصت ېیتمه یپتی، دیدی. بو نینگ تگمعناسی: شعر بیتیلمه یدی، بلکی خیال شکلیده تېنگریدن توشه دی، دېمک. زمانداشلری یادنامه لریده قید اېتیلگن نوایی نینگ خیال کش لېگی خصوصیده گی فکرلر هم سۉزیمیزنینگ دلیلی بۉله آله دی.

علیشیر نوایی توغمه استعداد صاحبی بۉلیشیدن تشقری اۉزی هم فکر‌اً محنت قیلگن. بوېیتیک تیلگه، سۉز و عباره لرگه صیقل بېریش نی خۉش کۉرمه گنی نثری اثرلریده تاکیدلنه دی. بنابران، بونی اول ذات تیار اثرلر گه، تېنگری دن توشگنیگه  قناعت اېتیب قالگن ایمس.

نوایی شاعرلیکنی اینگ یوقاری مرتبه دېب حسابله یدی. نیگه شوندی اېکن؟ نېگه عیناً چین شاعرلر یوکسک مرتبه گه  مناسب کۉریله دی؟ بونینگ سببی شونده کی، شعری نقطه ده حسیات آرقه لی بلاغت گه ییتیش، یعنی دنیانی توشینیش اصولی بار:

چون خیلی بشرغه نطق کامین بېردی

اول نـطـق ایـلـه نـظم احترامین بېردی

نـظم ایـچـره بلاغت انتـظامـیـن بېردی

تـرکیـبـی ده اعـجـاز مـقـامـیـن بېردی

نطق ایکی خیل بۉله دی: آغزه کی و یازمه. یازمه نطق حاصله سی  شعر یازوو واسطه سیده اثرلر دن اثرلر گه اۉته دی. ذاتاً، یازو اختیاری قیلینمه گنیده بوکونگه نوایی اثرلری بوس- بوتون ېیتیب کېلمه گن بولور ایدی. عاقبتده بویوک شاعر اونوتیلردی. دېمک، شعر گه اعجاز- معجزه وی مقام بار.

شعری نطق عالملر نینگ توشینیلیشی گه سببچی بۉله آله دی. یعنی که، کتّه حقیقت نی کیچیک بیر شعری پارچه لر آرقه لی انگلشسه بۉله دی. و شو برابریده تنیم سیز سوال یاغدیره یاتگن ادراک تسکین تاپه دی.

نوایی از طی دل باش قاتیریب، «بوتون عالم نینگ یره توچی سی قندی کوچ؟» دېگن سوال گه جواب اخته ره دی. شو سوال گه  اۉز جوابینی حاضر له یدی. جواب شکلیده گی  بیت لر اونینگ بیر نېچه اثرلرینی بېزه ب توریبدی. شوندی  بیت لرنینگ بیری توبن ده گیچه:

نی سۉنونگدین عجب یوز مینگ جهان بۉلماق یینه پیدا

نـی ملکـونـگـه خلل یـوزمینگ جهان دېک بۉلسه نا پیدا

یعنی که یوزمینگ جهان قیته دن پېدا بۉلگن تقدیر ده هم  تینگری نینگ قوتیدن عجب لنمس لیک لازم. و عکسینچه یوزمینگ جهان یوقالیب بیتگنیده تېنگری ملکی زره چه  کمه ییب قالمه یدی. چونکی اونینگ، اۉزی یره توچی دیر: ایسته گن نرسه سینی یره ته دی، ایسته گنینی یوق قیله دی.

زمانوی فن نوایی نینگ بو فکرلرینی اثبات قیلدی. قره نگ کی کاینات نینگ چېکی یوق اېکن. کاینات ده بۉش جای هم یوق. بیزتون چاغی آسمانگه تېرمولیب سنه شگه اېنتیلگنیمیز یولدوز لر عموماً بیرتامچی، خلاص. کۉزگه مطلقا کۉرینمه یدیگن یولدوز لر هم موجود.

حاضرگچه فلکیات فنی کایینات ده قنچه یولدوز موجود اېکن لېگی نی انیق له ی آلگن ایمس. ایریم یولدوز لر تیوه رگیده ایلنه یاتگن سیاره لرنی انیق لشگه اېندیگینه کیریشیلدی. احتمال کی، بیران یولدوز تیوه رگیده ایلنه یاتگن سیاره ده تیریک جان ذاتلر هم بار دیر. بو نرسه فقط الله گه گینه عیان. یوزمینگ جهان پېدا بۉلیشی یاکی عکسینچه یوقلېککه یوز توتیشی اونینگ نزدیده تفاوت سیز دیر:

نی پایانی جلال و کبریـا دور کـېم  تفاوت یوق

اگر یوز مینگ جهاندېک بۉلسه نا پیدا و یا پیدا

فلک، اختر اونینگ اشاره سیز قاتیب، تورغان حالتده توریشگه مجبور ایدی. اونینگ اشاره سی کایینات نی حرکت گه کېلتیردی. برچه حرکتده اونینگ بویروغی ظاهر دیر:

فلک هم عاجز، اختر هم زبون، سیر و سکون اېچره

کی سېندین دور نـی بۉلسه انـجـم و افلاک ارا پیدا

انه ایندی شوندی سوال توغیله دی: انسان میه سی یره توچی نی فره ض اېتیشگه  قادرمی؟ بو سوال گه «یوق» دېب جواب بېریله دی. نېگه؟ چونکی، انسان میه سی فقط اېنگ ضرور بیلیم لرنی قبول قیلیشگه مۉلجلنگن. اگرده میه بوتون عالم لرنینگ قندی یره تیلگنی، یره توچی نینگ دایم بار بۉلگنلیگی تۉغریسیده معین کۉنیکمه حاصل قیلسه، بو یاروغ عالمده یشه ش نینگ عموماً قیزیغی قالمه گن بۉلور ایدی. شو باعث دن دایمی بارلیق تۉغریسیده گی سوال آچیق قاله ویره دی.

اوشوندی کوچ کېم، ابتداسی هم، انتهاسی هم یوق: هردایم بار بۉلدی. وقت اونگه دخل قیله آلمه یدی. او وقت و مکان دن تشقریده:

ازل هم سېن، ابد هم سېن، نی اول بیرله آخر کېم

نوایی باشقه بیر غزلیده شوندی فۉرمول قۉیه دی: او نینگ پیدا لیغی پنهان. یعنی که، اوشوندی طرز ده پېدا که، اوزینی سیر توته دی. پنهان لېگی ایسه پېدا دیر. فورمول شوندن عبارت: پېدا بۉلیب یشیرینیش می، یا خود یشیرینیب پېدا بۉلیش می ؟ بو فۉرمول بویوک شاعرنینگ اېرکه تایلیگیدن دره ک بېره دی. نوایی اۉزی بیحد محبت قۉیگنی تېنگری آلدیده اېرکه لیک قیله یاتیر «تاپماق» و «تاپمسلیک» فعل لرینی یانمه- یان قۉییلگنی هم شوندن: 

سېنی تاپماق بسی مشکل دورور، تاپمسلیغ آسان کـېم

ایــرور پـیـدا لـیـغـیـنـگ پنـهان، ولـی پنـهان لـیـغـیـنگ پېدا

خلص، نوایی غزل لری، داستان لری، نثری اثر لری اۉقووچی نی هیچ زېریکتیرمه یدی. نایاب اثر لری نینگ تگ قتله میگه «توشیب» سیر قیلگن اۉقووچی ایسه حیرت لر عالمی گه غرق بۉله دی. نېگه غرق بۉلمه سین ؟ اخیر علیشیر نوایی نینگ  اۉزی اۉز قابلیتی دن حیرت لنگن- کو؟

الله گه شکر کی، شوندی بی قیاس استعداد اېگه سی اۉزبېک تیلیده- بیز گپلشه دېگن تیلده قلم سورگن. عکس حالده ترجمان لر سعی- حرکتینی کوتیب، شوندی  بی بها خزینه گه اېنتیلیب یشه ش دن باشقه چاره میز قالمس اېدی.

منبع: www.ziyouz.com، الفبا اوزگرتیروچی: نور احمد یورتداش، آق یول وبلاگی