امیرالکلام میر علیشیر نوایی«فانی» اوزبیک شاعرلری، آیخان بیانی

         میر علیشیر نوایی (844) هجری (1441) میلادی ییلده هرات شهریده دنیا گه کیلدی. او نینگ آتاسی غیاث الدین کیچکینه، میرزا ابوالقاسم بابر درباری نینگ حاکم لریدن ایدی، او سبزوار ناملی کیچکینه شهر گه حاکم هم بولگن.

          میر علیشیر گه زمانه سی نینگ اینگ مدنی کیشی لری مربی لیک و معلم لیک قیلیب، اونگه مکمل تعلیم و تربیه بیردیلر. او یاش چاغیدن باشله ب صنعت و ادبیات گه مهر قویدی. فرید الدین عطار، قاسم انوار تبریزی و باشقه قدیم شاعرلر نینگ شعرلرینی یادلب، کیشی لرگه اوقیب بیرگنلیگینی اوزی حکایه قیله دی.

          میر علیشیر مکتب ده سلطان حسین میرزا بیلن بیرگه اوقیدی. لیکن مکتبداشلیک اوزاق دوام ایتمه دی. (850) نچی ییل ده شاهرخ میرزا نینگ وفاتیدن سونگ پیدا بولگن ایچکی تارتیشوولر سببلی میر علیشیر نینگ آتاسی اوز عایله سی بیلن هرات دن عراققه وقتینچه کیتیشگه مجبور بوله دی.

         هجری (853) نچی ییل ده میرزا ابوالقاسم بابر هرات نی، ایگله ب، ترتیب اورنش تیرگچ امیر غیاث الدین اوز عایله سی بیلن هرات گه قیته دی. یاش علیشیر ینه اوقش نی دوام ایتتیره دی. ادبیات گه چوقور کیریشه دی، موسیقی، نقاشلیک و خطاطلیک بیلن هم مشغول بوله دی. اوزبیک و دری زبان شاعرلر نینگ اثر لرینی چوقور هوس بیلن اوقییدی.

          هجری (867) نچی ییل ده علیشیر مشهد گه باره دی. اوییر ده خراسان پادشاه سی ابوالقاسم بابر نینگ خدمتیگه کیره دی. مشهد ده علیشیر نینگ شاعرلیک استعدادی کوز گه یخشی کورینیب قاله دی. اوزی شاعر بولگن میرزا ابوالقاسم و اتاقلی شاعرلر اونینگ ذهن و قابلیتی گه یوکسک بها بیره دیلر. یاش شاعر نینگ ایکّی تیل ده اوزبیکی و دری شعرلر یازگه نینی کوریب، اونی «ذواللسانین» (ایکّی تیللی) شاعر دیب اته یدیلر. علیشیر اوزبیکی شعر لریده «نوایی» و دری یازگن شعرلریده «فانی» تخلصینی قولـله یدی...

ادامه نوشته

اهمیت کتاب در دوره تیموریان هرات و کتابخانه های آن زمان، نویسنده: م. وطندوست

دوره تیموریان هرات یکی از با عظمت ترین و درخشان ترین دورۀ تاریخ کشور محبوب ما افغانستان محسوب میگردد که متأسفانه در تاریخ های رسمی و سرکاری کمتر مورد توجه قرار گرفته است. بنابر تسلط ذهنیت قبیلوی در دربار های گذشته متأسفانه دورۀ تیموری ها مورد پژوهش و بررسی قرار نگرفته، امروز نیز برای روشن شدن این دوره کمتر توجه مبذول میگردد. بجای پرداختن به این دوره مشعشع که رنسانس شرق می نامند بیشتر به دورۀ افسانوی آریایی می پردازیم و یا تاریخ معاصر کشور را که جز جنگ های برادرکشی برادران سدوزایی و محمد زایی و کرنش در برابر استعمار انگلیس و عقبمانی وحشتناک از کاروان تمدن دستاوردی ندارد، برجسته می سازیم. درحالیکه دورۀ تیموریان هرات از نگاه رشد فرهنگ، ادب، علم و صنعت با هیچ دوره یی قابل قیاس نبوده، بقایای تمدن تیموریان هرات تا امروز نیز باعث شهرت کشور ما گردیده است...

ادامه نوشته

سکایپ آرقلی ملاقات خوف سیزمی؟

مایکروسافت شرکتی گه تیگیشلی (سکایپ Skype) ملاقات تیزیمی فایده لنوچیلر حقیده گی معلوماتلرنی نه قدر مخفی سقله ی آلیشی حقیده گی سواللرگه یوز توتماقده دیر.

          «چیگره بیلمس مُخبرلر» تشکیلاتی داخل 43 گروه سکایپ شرکتی فایده لنَوچیلر حقیده قنده ی معلوماتلرنی سقله ش و بو معلوماتلر حکومتلرگه نه قدر آچیق ایکنلیگینی آشکار ایتیشگه دعوت قیلووچی مکتوبنی یوللـه گنلر.

          گوگل، توییتر و بیر قطار باشقه شرکتلر بوکبی معلوماتنی الّه-قچان تقدیم قلیگنلر. سکایپ وکیلی نینگ ایتیشیچه، حاضرده اولرگه کیلیب توشگن مکتوب اورگنیب چیقیلماقده دیر...

ادامه نوشته

احمق پادشاه (ایسکی خلق ایرتکلری) تیارلاوچی: عزیز الله فاریابی

بیر بارایکن، بیر یؤق ایکن، قدیم زمانده بیر کمبغل آدم بار ایکن. پیشانه سیده بیته گینه اوی بؤلیب، او هم قولَب توشگن ایکن. کمبغل کؤپ مشققتلر بیلن قیته دن اوی سالیبدی. تامیگه باردان یاپیب، یرمینی توپراق بیلن باستیرگندن کیین قالگن یرمینی یاپیشگه پول تاپالمی، اوسته گه جواب بیریب یوباریبدی و «قالگنینی کوچیم ایتگنده اؤزیم یاپیب آلرمن»، دیب ینگی اویگه کیریب اؤتیره ویریبدی.

بیر اؤغری بو کمبغلنینگ اویینی کؤریب: «بو آدم بایب قالگنگه اؤخشیدی؛ ینگی عمارت سالیبدی، بونی بیر باپلش کیره ک»، دیب تامگه چیقدیگن جایینی کوندوز کونی مؤلجللب کیتیبدی.

اؤغری تون یریمیگه کیلیب، تامگه چیقیبدی، یندی حولیگه توشه مندیب تام اوستیده کیتیاتگنده تامنینگ امانتگینه قیلیب باردان بیلن یاپیب قؤیلگن جایی اؤپریلیب کیتیبدی...

ادامه نوشته

استاد تاشقین نینگ قوتلاو سوزی، نوایی انجمنی و ینگی وبلاگی آچیلیشی مناسبتی بیلن

حرمتلی علیشیر نوایی ناملی فرهنگی انجمنی و ینگی وبلاگ نشریه سی نینگ باشلیغی محترمه بیگم آیخان بیانی گه و باشقه هیأت اعضالریگه النگه لی، قیزغین سلام یوللـه ب، مبارک باد اَیته من. ایسته یمن کیم کیله سی ایشلرینگیزده اولکن یوتوق و آمد یار بولسین.

کمال حرمت ایله ایسلب اوتماقچی من کیم علیشیر نوایی نامیگه بغیشلب آچیلگن انجمن و وبلاگ نینگ فعالیتی جوده هم اورین لی و اهمیتگه سزاوار دیب، بیله من. چونکی بوندای اولکن ثوابلی ایش کیله جک اولادلر اوچون نهایت قوانرلی و حاضرگی شرایط تقاضاسی دیب، بیله من. اینقسه تشقی اولکه لرده یشه ب تورگن مهاجر وطنداشلریمیز اوچون عین مدعا دیر.

خالصانه فکر و ملاحظه بیلدیریب، تأکیدلب اَیتماقچی من کیم بوتون دنیا تورکلرینی فخری بولمیش علیشیر نوایی دیک یتوک متفکر عالم نینگ بویوک خدمتلرینی ارداقلش برچه ضیالی عالم و یازوچیلریمیز بورچی دیر. حاضرگه قدر، علیشیر نوایی حیاتی و ایجادی حقیده عالملریمیز تمانیدن قوله ی ایشلر قیلینگن بولسه هم، یترلی ایمسلیگی عالملریمیزگه معلوم دیر...

ادامه نوشته

شیطان سفره سی نینگ اطرافیده، یازووچی: عرفان، مترجم: سید هدایت الله احمدی

توناکون شیطان نی کؤردیم. میدانده سفره سینی آچگن ایدی، الداو ساتردی. آدملر تیوه ره گیده ییغیگلگن ایدیلر، هیاهو قیلردیلر و ینه کؤپراق سؤره ر دیلر. سفره سیده همه نرسه بار ایدی؛ غرور، حرص، یالغان و خیانت، جاه طلب لیک و...

هر کیم بیر نرسه ساتیب آلردی و اورنیده بیر نیمه بیره ردی. بعضی لر یوره گینی بیر پرچه سینی بیره ردی و بعضی لر ایسه روحی نینگ بیر بؤلیمینی. بعضی لر ایمانلرینی بیره ردیلر و بعضی ایرکین لیگی نی. شیطان کؤلردی و آغزیدن جهنم نینگ ساسیق هیدی کیلردی. یوره گیم خواهلردی بار نفرتیم بیلن یوزیگه تفله سم.

خوددی ذهنیم نی اؤقیگندیک شیطنت بیلن کولدی و ایتدی: «منی هیچ کیم بیلن ایشیم یؤق، فقط بیر چیتده توریب سفره م نی آچیب جیمگینه توریبمن. نه قیل و قال قیله من و نه هم بیراونی نرسه منی آلیش گه مجبورلیمن. کؤره سن آدملر اؤزلری تیوه ره گیمده ییغیلگن لر...

ادامه نوشته

حضرت نوایی و بابا دهقان حکایه سی

علیشېر نوایی بیر قیشلاقدن اۉتیب باره‌یاتسه، بیر دهقان اونینگ غزلینی ایتیب، قۉش سوره‌یاتگن اېمیش. شاعر درُستراق اېشتیب کۉرسه، دهقان اونینگ مشهور غزللریدن بیرینی جوده بوزیب ایته‌یاتگن اېمیش. شونده او هم آتدن توشه سالیب، دهقان نینگ پالیزیگه کیریبدی-ده، سوریلگن یېرنینگ اغدرـ تونترینی چیقدیربدی.

- های، مسلمان، نېگه مېنینگ یوریلگن یېرلریمنی بوزیب تشله‌یاتیرسیز؟ -دېبدی حیران بۉلگن دهقان.

- اوّل اۉزینگگه باق، کېین ناغاره قاق، دېگن مشایخلر. سېن غزلیمنی قنچه بوزیب ایته‌یاتگن بۉلسنگ، مېن هم شونچه قیله‌یاتیرمن، ـ دېب جواب بېرگن اېکن حضرتِ علیشېر نوایی.

                                          * * * *

نوایی حقیده‌گی بو حکایه‌نی «اېل دېسه نوایی‌نی» دېگن کتابدن آلیب یازگنمن. کتاب، خلق روایتلری اساسیده تیارلنگن بۉلیب، میلادی 1991 نچی ییلده اۉزبېکستان نینگ باشکېنتی بۉلگن تاشکېنت شهریده باسیمدن چیققن. تۉپلاوچی و نشرگه تیارلاوچی کیشی، محمدقل جۉره‌یف. کتابنی «ضیا اوز» الکترون منزلیدن هم تاپیشینگیز ممکن.

مناسبات دوستانۀ امیر علیشیر نوایی با سلطان حسین میرزا بایقرا، سراج الدین قیتمس

            اگر اوراق پُر فیض زندگی حضرت نوایی را عمیقاً از نظر بگذرانیم دیده میشود که او عشق و علاقمندی بی پایان به خلق و میهن خود داشت. توجه و اهتمام خستگی ناپذیر به رشد و انکشاف دانش و فرهنگ، با درک درست و سالم از وضع سیاسی، اقتصادی، اجتماعی آن زمان، تأسیس مدارس و مراکز آموزشی برای تربیۀ نسل های جوان، دادن مشوره های خردمندانه و همکاری صمیمانه در جهت رسیدن به این اهداف به سلطان حسین میرزا بایقرا، خط فکری او را در سیاست و حکومت بر جسته میساخت.

حضرت نوایی از آوان طفولیت هنگامی که برای اولین بار در سن چهار سالگی به مکتب پا گذاشت، هم درس و هم بازی سلطان حسین میرزا بود. هر دو طفل یک جا به مدرسه میرفتند، با هم یکجا درس میخواندند، روابط صمیمانۀ طفلانه داشتند. در دوران آموزش ابتدایی و فراگیری تعلیم هر دو طفل، چون دو برادر تنی باهم پیوند خلل ناپذیر دوستانه یافتند. این علاقمندی بی شایبه در مدرسه طرف توجه و نوازش والدین آنان نیز قرار میگرفت.

نوایی بعد از دورۀ ابتداییۀ تعلیم، بنابر خرابی وضعیت امنیتی شهر هرات، نسبت وفات شاهرخ میرزا با عایلۀ خود آن جا را ترک گفته به عراق عجم در شهر یزد اقامت گزید و مدت پنج سال در آنجا به کسب تحصیل پرداخت و اولین بار با عالم و دانشمند بزرگ آن شهر مولانا شرف الدین علی یزدی روبرو شد. مولانا از استعداد و نبوغ این طفل به حیرت افتاد و او را نزد خود خواسته مورد نوازش و شفقت بی پایان قرار داد. این ملاقات توأم با لـُطف و تشویق استادانۀ مولانا یزدی، اثر بس بزرگ در روح و روان حضرت نوایی بجا گذاشت...

ادامه نوشته

نوایی «خمسه» سیده پیغمبریمیز نینگ اولوغوارلیگی مقتاولری و حکمتلی سۉزلری

نوایی «خمسه» نینگ هر بیر داستانی ده الله مدحیدین سۉنگ، عادتده پیغمبریمیز حضرت محمد (ص) نینگ مقتاولری- نعتلری کېله دی. «حیرة الابرار» ده بونده ی نعتلر بېش ته بۉلیب، اولرنینگ هر بیری پیغمبریمیز حیاتیدن اسلام عالمی اوچون مهم معلومات لرنی بېره دی یاکه شاعر اۉزی نینگ بو اولوغ ذات ترجمهٔ حالی نینگ یاکه فعالیتی نینگ ایریم مسئله لری و نقطه لریگه تۉخته له دی.

نوایی «حیرة الابرار» ده محمد (ص) گه بېش نعت بغیشلش بیلن اۉزی نینگ کتته حرمتینی کۉرسته دی. لیکن نوایی، یوقاریده ایتگنیمیزدیک بو بېش نعتده اۉز آلدیگه محمد (ص) ترجمه حالی نینگ یاریتیشنی وظیفه قیلیب قۉیمه گن.

بیرینچی نعت ده نوایی محمد (ص) نینگ  اۉزلری همه پیغمبر لردن کېین توغیلگن بۉلسه هم لیکن اولرنینگ روحی نه فقط آدم (ع) دن هم ایلگری، بلکه کائینات بو دنیا و او دنیا وجود گه کېلمسدن ایلگری وجود گه کېلگنلرینی ایته دی. نوایی اولرنینگ روحلریگه مراجعت اېتیب دېیدی...

ادامه نوشته

علیشیر نوایی تیمور اولادلریدن می؟ یازووچی: ذکرالله ایشانچ

وفا بوستان نینگ داستـان سرایی

مـلامــت بـلـبـلـی، یـعـنـی نـوایـی

علیشیر نوایی نینگ کیلیب چیقیشی، آته- آنه سی، اکه- اوکه سی و قالگن یقینلری خصوصیده کؤپ هم معلوماتگه ایگه ایمس میز. بیر سؤز بیلن ائته دیگن بؤلسک، بو مساله هلی چقور و تؤله- تؤکیس اؤرگه نیلمه گن. ائریم تذکره و تاریخی اثرلرده بو خصوصده بیریلگن معلوماتلر هم یترلی ایمس. اگر، کیله جکده إیزله نیلسه، قیسی دیر منبعلرده بو باره ده ینه قؤشیمچه معلوماتگه ایگه بؤلسک عجبمس. بوگونگی مقاله ده اولوغ متفکّر نینگ نسبنامه سیگه عاید معلوماتنی عینن نوایی نینگ اؤز اثرلریدن قیدیریشگه حرکت  قیله میز.

نوایی میلادی حساب بیلن 9 فیروری کونی 1441 أیلی، حاضرگی هراتگه قره شلی باغ دولتخانه ده دنیاگه کیلگن. علیشیرنینگ آته سی غیاث الدّین محمّد اؤز دوریده «کیچکینه بهادر»، «کیچیک بخشی» لقبلری بیلن مشهور بؤلگن. علیشیرنینگ آنه سی کابل نینگ امیرزاده لریدن شیخ ابو سعید چینگی نینگ قیزی بؤلگن. (اؤزبیک ادبیّاتی تاریخی) بو معلوماتگه برچه تاریخی منبعلرده بیر خیل قره له دی. بیراق، نوایی نینگ آته سی کیچکینه بهادر حقیده دولتشاه سمرقندی: «اؤز دوری نینگ مشهورلریدن و چیغتای ایل نینگ قهرمانلریدن ایدی» دیه خبر قیله دی...

ادامه نوشته

ماضیدن تره لگن صدا، علیشیر نوایی و تورکی بیرلیگی

          علیشیر نوایی بوتون ایجادینی تورکی تیلنی یوکسک درجه ده رواجلنتریش و دنیا ده اینگ ترقی تاپگن تیل لر قطاریگه قوشیشگه بغیشله یدی. شو بیلن او تورکی خلق لر رونقیگه و بوتون تورکی دنیا بیرلیگی شکلنتریش گه بویوک حصه قوشدی. علیشیر نوایی بو یولده گی سعی- حرکتی حقده، شوندای دیگن ایدی.

تورک نظمیده چو من تارتیب عـَلم          ایله دیــم اوُل ممـلکت نی یَـقلـدِم

          عصر لر اوتیشی بیلن تاریخی، اجتماعی، اقتصادی، سیاسی و لسانی جریانلر نتیجه سیده تورکی تیل نینگ میوه لری استه- سکین ترقلیب کیتدی. ایندی لیکده اولر اهالی ده ملی تیل لر صفتیده شکلندی. اما اوشبو تیل لر نینگ کوپ چیلیگی بیر- بیری گه جوده یقین دیر و حتی ترجمان سیز اوز ارأ توشونه دیلر. تاریخ تقاضاسی بیلن تیل لر نینگ حتی الفبالری اوچ اساسی تورگه بولینیب کیتدی؛ لاتین، سلاوین و عرب الفیا لری اساسیده تورکی الفبا لر پیدا بولدی. جمعی تورکی تیل لرده موجود بولگن قرق (40) گه یقین تاووشی اوچون ایندی لیکده بیر یوز ایلیک (150) دن کوپراق حرف ایشله تیلیبدی. شو جریانلر عاقبتده تورکی دنیا بیرلیگی معما سی دالضرب دیر...

ادامه نوشته

هرات علیشیر نوایی تولد تاپگن یورت تورک تیلی رونقی بولگن اولکه ایدی!

اون بیشینچی عصر جهان معنویتِ نینگ سیماسی امیرالکلام نظام الدین علیشیر نوایی (844 هجری) ییل رمضان آیی نینگ 17 نچی کونی (1441 میلادی 9 فبروری آیی) گه مطابق هرات ده توغیله دی. هرات شهری اون بیشینچی عصر بیرینچی یریمیده صاحب قران امیر تیمور اساس سالگن اولوغ سلطنت نینگ ایکّینچی پایتختی تیمور نینگ کنجه اوغلی شاهرخ میرزا نینگ قول آستیده گی آباد منزل لردن بیری ایدی.

علیشیر نوایی یتوک متفکر شاعر، سیاستچی، دولت اربابی، معنویت و معرفت ترقیاتی و رونقی گه اولکن حصه قوشکن داهی دولت یومیش لری بیلن بند بولیشگه قره می جوده کوپ قیمتلی ادبی، تاریخی اثرلر یازیب قالدیره دی...

ادامه نوشته

تورک ادبیاتی تاریخی، یازووچی استاد محمد صالح راسخ

ادبیات تاریخی، بدیعی ادبیات تاریخی ترقیات جریانینی اورگته دی و اورگنه دی. هر بیر خلق نینگ اوز تاریخی، مدنیتی، هنری و ادبیاتی بار. شونگه کوره، ادبیات تاریخی معلوم بیر خلق نینگ-شو ادبیات نی یرتگن خلق نامی بیلن اته له دی.

هر بیر خلق اونینگ کتته- کیچیک لیگیدن قطع نظر، جهان مدنیتی خزینه سیگه اوز حصه سینی قوشه دی. شونگه کوره علیحده خلق لرنینگ نامی بیلن اتلگن ادبیات لر تاریخی عین چاغده عموم جهان ادبیاتی تاریخی نینگ اجرلمس بیر قسمی دیر.

اوزبیک خلقی قدیمی مدنیت گه ایگه بولگن، عموم جهان مدنیتی نی یره تیشده مناسب حصه قوشگن خلقلردن بیری دیر. اوزبیک ادبیاتی، اوزبیک تاریخی و مدنیتی نینگ اجرلمس بیر قسمی حسابلنه دی. شرق ادبیاتی تاریخی نی، جمله دن اوزبیک ادبیاتی یادگارلیکلرینی اورگه نیش، فاکتیک موادلر نی توپلب کتاب حالیگه کیریتیش اوزاق تاریخگه ایگه. عصرلر بوییچه، تـُرکی خلقلری تاریخیده یوز بیرگن قیینچیلیک لرگه قره مه ی، خلقیمیز علم و فرهنگ نینگ تورلی ساحه لریگه عاید جهانشمول اهمیت گه ایگه بولگن اثرلر یرتدیلر. چنانچه کوپ شعری دیوان لر، نثری اثرلر، سفرنامه لر، ادبیات نظریه سیگه عاید کتاب لر، اینیقسه شعرگه  عاید اثرلر، بدیعی اثر متنی بوییچه لغت لر و تذکره لر یازیلدیلر. ادبیات علمیگه بغیشلنگن کوپلب اثرلر آیریم نقصان و کمچیلیک لریگه قره مه ی، شرق خلقلری ادبی- هنری قرشلری تاریخینی اورگه نیش ده اساسی منبع صفتیده خدمت قیلیب کیلماقده...

ادامه نوشته

وضعیت هنری و ادبی هرات در دورۀ تیموریان، محمد الله وطندوست

با وجودیکه شهر هرات حملات چنگیز را تحمل کرده بود و در لشکر کشی های امیر تیمور کورگانی نیز متحمل خسارات جدی شده بود، در دورۀ فرزندان تیمور این شهر به یکی از با اهمیت ترین شهر های مشرق زمین تبدیل گردیده، مرجع علما، شعرا، هنرمندان و فرهنگیان سراسر قلمرو تیموری محسوب می گردید. شهر هرات که در مهمترین آثار تاریخی و جغرافیایی عظمت آن مورد توجه قرار گرفته است، بنابر داشتن تاریخ درخشان و برخورداری از تمدن غنی با وجود حملات و لشکرکشی های متعدد، بعد از هر شکست دوباره بزودی قد برافراشته و خسارات وارده را توانسته است جبران نماید.

در دورۀ تیموریان هرات نیز خصوصیت فرهنگپروری مردم هرات و موقعیت این شهر باعث گردید تا تمدن تیموری درین شهر اساس گذاشته شود و شهر هرات در زمرۀ بزرگترین، زیباترین و معمورترین شهر های آن زمان محسوب گردد...

ادامه نوشته

نوایی نینگ نوالری، ذکرالله ایشانچ

اولوغ بابامیز بویوک متفکّر علیشیر نوایی حقیده بیش یوز أیلدن بیری تینمه ی یازیلماقده. نوایی نینگ زمانداشلریدن: میر خواند، خواند امیر، دولتشاه سمرقندی، حافظ ابرو، فصيح‌ خوافى‌، عبدالرحمن جامی، معین الدین اسفزاری، واعظ کاشفی، زین الدّین واصفی، سام میرزا، ظهیرالدّین محمد بابر و باشقه لر شاعر و عالم نینگ حیاتی لیک چاغیدن باشلب سؤز یوریتگن بؤلسه لر، بو سؤز رشته سینی اولردن کیئینگی تاریخچی و تذکره نویسلر دوام یتیب کیلدیلر. منه فنده نوایی شناسلیک دیگن ساحه پیدا بؤلدی. اؤزبیکستانده نوایی شناسلیک گورکیره ب رواجلندی.

روسیه لیک نوایی شناسلر شاعر و عالمنی چقور اؤرگه نیشگه کیریشدیلر. تورکی جمهوریتلر، شرق دولتلر، ائنیقسه، غربده نوایی گه قیزیقیش تاباره آرتدی. بو دانا انسانگه بؤلگن قیزیقیشلر چؤغی ساویگنی یؤق. نوایی حقیده ائتیلماغی کیره ک سؤزلر نینگ کیتی کؤرینمه یپتدی. نوایی زمانلر آشه عموم انسانیت اوچون بیان قیلینگن قدریتلر نینگ کویچیسی بؤلیب قاله بیره دی. او شونده ی اولوغ ذاتدیر.

کمینه نوایی تفکّری توبیگه شونغیب کیترکنمن، شو ساحه ده سباق آلگن کمترین اؤقووچی صفتیده، اولوغ سیما حقینی ادا قیلیش بابیده بیرار بیر کیره کلی إیش  قیله آلمه گنیمدن بیزاوته من. نوایی گه مناسب إیش قیلیشگه کوچیم ایتمسه- ده، اؤزیمنی بابامیز آلدیده دایم قرضدار حس ایته من. نوایی نینگ «خمسه» سی، «لسان الطیر» نی عرب یازوویگه اؤتکزه یاتگنیمیده (2008) إیچیمدن لاپ ایتیب بیر فکر اؤتگن ایدی...

ادامه نوشته

اوزینگنی بیل اوزبیگیم! یازووچی: عزیز الله آرال

اوز خلقی، یورتی، تیلی، مدنیتی و تاریخی نی بیلمَیدیگن لر، بیلسه لر هم یوزه كی بیلگن لر اوچون كیم عیب دار؟ بونگه كیم سبب چی؟ اوزلیگینی بیلمه ی اوزگه لرنی مقتاوچیلر ایمس می؟ اوزنی ييرگه اوريب، اوزگه لرنی کوکلر گه کوتاروچیلر ایمس می؟

ینه بیر سوال: اصلی اوتميشی ياروغ، شخصيت لری اولوغ، آسمانی تنیق، يولدوزلری پارلاق، يورتی عظیم، قوياشی باتمس ایل کیم بولگن؟ یقین- یقینلرگه چه تيلی اوی تيلی گه اَيلانیب قالگن، اورنی دولت اداره لريدن سوپيريب تشلنگن بو ایل- کیم؟

بو سوال لرگه ایککی لنمسدن اوزبیک، شوری قورگیر اوزبیک دییه جواب بیریش ممکن. اوزبیک ده شونده ی بیرمقال هم بار: «اوز ایچینگدن چیققن بلاگه، قه ییرگه باره سن دوا گه». تا که ایچینگیزده اوزینی بیلمه گن، ساتقین کیمسه لر بار ایکن، ایل نینگ پیشانه سی یاریشی محال.

هر بیر ایل اوزیچه اولوغ اوزیچه بویوک دیر. بو اولوغ لیک و بویوک لیک باشقه لرنی ييرگه اوريش حسابیگه بولمس لیگی کیره ک. چونكه اوز گه لرنی تحقير ايتگن ملت اوزينی هم خوار ايته دی. بیراو نینگ چراغینی اوچیرگن کیشی اوزی هم قرانغو ده قاله دی...

ادامه نوشته

جایگاه تاریخی زنان در حیات اجتماعی تورکان و نگاهی به فرهنگ زن ستیزی در ادبیات پارسی

در اکثر جوامع شرقی و غربی اعم از اعراب، پارسیان، پشتو زبانان، هندیان، روسها و اروپائیان زنان را موجودات حقیر و قابل سرزنش بشمار آورده و از داشتن حقوق مساوی با مردان در جامعه محروم نگه میداشتند.

واقعیت های دردناک زنده بگور کردن نوزادان دختر در بین اعراب دورۀ جاهلیت و مقید نمودن زنان بحجاب و پرده در دورۀ هخامنشیان و تشکیل حرم ها در جوامع اشکانی و ساسانی، زنده بگور کردن زنان بعد از مرگ شوهران در جامعۀ هند، خوار و حقیر شمردن زنان در بین پشتونها و دادن دختران به بد، پا بزنجیر نگهداشتن زنان توسط اروپائیان و اهدای زولانۀ عفت به زنان و دختران خانواده ها، آن مسایل تأثیر گذار بر زندگی فرهنگی باشندگان این حدود جغرافیاوی و جهان ماست که تا هنوز هم مردم کشور هایی همچون ایران، افغانستان، پاکستان، عربستان سعودی و دیگر کشور های عربی نتوانسته اند که، خود را از تأثیرات این کلتور ننگین رهایی بخشیده و زن را بخشی از جامعۀ انسانی بحساب آرند.

در این میان تورکان مقیم این ساحات با وجود قرار گرفتن در شرایط اقلیمی و جغرافیاوی و مشترکات دینی همانند با دیگر باشندگان این کشور ها،  برخورد های متفاوتی با زنان را تجربه نموده و هیچگاهی زنان را در محرومیت مطلق از حقوق و آزادی های آنها نگهداری نه نموده اند...

ادامه نوشته

نوایی نینگ رقیب یاکی، حریفلری هم بؤلگنمی؟ ذکرالله ایشانچ

علیشیر نوایی اؤزی نینگ اؤتتیزدن آشیق علمی، ادبی و تاریخی اثرلریده، زمانه سینینگ (سلفلرینی هم) تورلی ساحه ایگه لری جمله دن شاعر، عالم، تاریخچی، نقـّاش، بیتیکچی {کاتب}... لرینی حرمت بیلن تیلگه آله دی. عین چاغده، نوایی زمانداشلری بؤلمیش عالم، تذکره چی، شاعر و تاریخچی لرهم اونگه دوستانه مناسبتده بؤلیشگن. نوایی نینگ اؤزگه لر بیلن مناسبتی إیککی یاقلمه حرمتگه اساسلنگن بؤلگن. بو باره ده مولانا عبدالرحمن جامی، ظهیرالدین محمد بابر، دولتشاه سمرقندی، زین الدین واصفی، میرخواند، خواندامیر و باشقه لرنینگ نوایی حقیده گی ایجابی فکر- ملاحظه لرینی کؤپلب کیلتیریش ممکن. بو موضوع لر عالملر تامانیدن یترلیچه یاریتیلگندیر.

بیراق، نوایی نینگ کؤنگلینی رنجیده قیلیب، اونگه قرشی سلبی مناسبت ده تورگن شاعرلر هم بؤلیشگن. بیز بو حقده جوده آز معلومات گه ایگه میز. نوایی اؤز اثرلریده انه شونده ی رقیب و حریف لرینی آچیقچه سیگه تیلگه آلمیدی. نیمه گه؟ بیرار- بیر زیان- ضرر یتکزیشدن هدیک سیره بمی؟ اخلاق و آداب یوزه سیدنمی؟ اهمیت بیرمه گنیدنمی؟ نوایی بو موضوع لرنی آچیق قالدیره دی. تیلگه آلگنیمیز مساله دن نوایی زمانداشلری بی خبر بؤلیشگنمی؟ نیگه دیر اولرده هم کم معلومات اوچره یدی. بو باره ده ظهیرالدین محمّد بابر تامانیدن کیلتیریلگن ائریم قیدلرنی إیسلش ممکن...

ادامه نوشته

«نوایی» رمانی ترجمه سی حقیده، بیر مصاحبت

علیشیر نوایی نینگ 571 نچی ییللیگی مناسبتی بیلن «نوایی» رمانی ترجمه سی حقیده دکتور علوم، پروفیسور عبدالحکیم شرعی جوزجانی بیلن جناب محمود سعدی نینگ مصاحبه سی.

محمود سعدی: بوندن اوتتیز ییل اوّل آی بیک نینگ «نوایی» رمانینی دری تیلیگه ترجمه قیلیب، نشر ایتدیرگن ایکنسیز. بو خیرلی ایشینگیز گه نیمه لر سبب بولگن ایدی؟

دکتور جوزجانی: مین باله لیگیمدن امیر علیشیر نوایی اثرلری گه قیزیقیب کیلگنمن. اوشه دورده بیزنینگ سرپل شهریمیز ده نوایی نینگ تاش باسمه ده چیققن «غرائب الصغر» دیوانی نینگ نسخه لری بار ایدی. دیوان، قیزلر و باله لر مکتب لریده سواد چیقریش اوچون اوقیتیلردی. نوایی اثرلری نینگ قولیازمه نسخه لری هم ضیالی لر نینگ اویلریده تاپیلردی.

مین «غرائب الصغر» نی 14 یاشلریمده اوقیگنمن. اوندن کیین شاعر نینگ شاه اثری بولمیش «خمسه» نینگ روسیه سانسوری 1893 ییل 13 دیسمبر ده باسیشگه رخصت بیرگن چیرایلی مقوالی نسخه سینی اوقیشگه توتیندیم. بیز نینگ شهریمیز ده او نینگ فقط بیرته تاشکینت تاش باسمه نسخه سی افغانستانلیک بویوک ادیب و شاعر استاد عظیمی جوزجانی کتابخانه سیده بار ایدی. مین تاغم و استادیم بولگن بو ذات نینگ انه شو کتابیدن هردایم فایده لنیب کیلردیم...

ادامه نوشته

میر علیشیر نوایی اثری «نسایم المحبة من شمایم الفتوة» نینگ ینگی تنقیدی نشری

بویوك متفكر و سۉز استاذی میر علیشیر نوایی نینگ مهم نثری اثرلریدن بیری «نسایم المحبة من شمایم الفتوة» (اولوغلیك خوشبویلیكلرینی تره ‌تووچی سېویكلی شباده ‌لر) تذكره ‌سی دیر.

مولانا جامی، نوایی التماسی بیلن اۉزی نینگ «نفحات الانس» اثرینی اولوغ مشایخ، متصوف لر و اولیالر حیاتی و فعالیتلری حقیده تألیف اېتدی. شونده، نوایی مذكور اثر عربچه اره لش فارسچه ده یازیلگنلیگی؛ تورك اولوسی اوندن یخشی بهره مند بۉلالمه گنلیگی؛ كۉپلب توركستان و هندوستان مشایخی، متصوفلری و اولیالری كتابگه كیریتیلمه ی قالگنلیگی باعث، جامی اثرینی «روشنراق الفاظ ده، آچوغراق ادا بیله» ترجمه اېتیشنی نیت قیلگن:

«... دایم آشفته خاطرغه كېلور اېردی و پریشان خیالغه اُویورولور اېردی كیم، اول كتاب الفاظی فارسی دور، عربیغه پیوسته و عبارتی اشارات اهلی تیلیگا وابسته و اول تیل لار وقوفی دین بهره ورلار و اول عبارت و اشارت دین برخبرلار آندین اۉز قابلیت لاری خوردیدا و اشتغال لاری مقابله سیدا نفع تاپارلار و فیض اېلتورلار. اما تورك اولوسی دین بعضی كه، كۉنگول صدق و صفاسی غه وقوف قلّتی دین اول فیض لاردین محروم و بو حقایق نینگ دقایقی الارغه نامعلوم...

ادامه نوشته

نگاهی مقایسوی بر «سبعۀ سیّار» نوایی با «هفت پیکر» نظامی گنجه یی (2)

نوایی پس از برخورد انتقادی به مثنوی های پیشینیان خود، به شرح داستان بهرام گور میپردازد و چنان که خواهیم دید، آن را جلوه­یی تازه و ساختار سوژه­یی نوین می­بخشد. او بر خلاف نظامی گنجه­یی دربارۀ سرگذشت بهرام به تفصیل سخن نمی­گوید، مانند امیر خسرو بلخی سخن را از جلوس بهرام بر تخت پادشاهی آغاز می­نهد. سر گذشت او را پیش از رسیدن به سلطنت که از طرف نظامی به گونۀ گسترده تصویر گردیده است، در چند بیت خلاصه می­نماید. همچون نظامی او نیز بهرام را با پدرش یزدگرد مقابل می­گذارد. چنانکه نظامی در این ابیات بهرام را  در مقابل پدرش یزد گرد قرار داده بود...

ادامه نوشته

نگاهی مقایسوی بر «سبعۀ سیّار» نوایی با «هفت پیکر» نظامی گنجه یی (1)

خمسه سرایی سنّت دیرینه­یی در ادبیات مشرق زمین به شمار می­رود. آغاز گر این سنت پسندیدۀ ادبی، شاعر و متفکر بزرگ سدۀ ششم هجری، حکیم جمال الدین ابو محمد الیاس بن یوسف بن زکی متخلص به  نظامی گنجه­یی (ف. حدود 604 هـ.ق.) بود. خمسه­سرایی پس از نظامی به سنت نیرومند ادبی مبدل گشت. سازگار با این سنت ادبی برای هر شاعری که به سرودن خمسه دست می­یازید، این کافی نبود که فقط پنج داستان منظوم بسراید. بل این داستان های پنجگانه از لحاظ موضوع، ژانر، سوژه، وزن عروضی، سیماها و ترکیب (کمپوزیسیون) خود نیز می­بایست همگون با داستان های «پنج گنج» نظامی بوده، در عین زمان نمی­بایست تکرار آنها باشند، بل خمسه­یی اصیل و نوین را تشکیل دهند که توسط  آنها در مسیر بالنده­گی و تکامل ادبیات گامی به جلو برداشته آید.

پس از نظامی ده­ها شاعر فارسی گوی به سرودن خمسه و یا بعضی از مثنویهای آن دست یازیدند که از جملۀ آنها امیر خسرو  بلخی- دهلوی (ف. 725هـ.ق.)، خواجوی کرمانی (ف.753هـ. ق.)، مولانا جامی (ف.898هـ.ق.)، عبدالله هاتفی (ف. 927هـ. ق.)، اشرف مراغی (قرن نهم هجری)، قاسمی گنابادی (سدۀ دهم هجری)، وحشی باقفی (ف. 991هـ.ق.)، عرفی شیرازی (ف. 999هـ. ق.)، آذر بیگدلی (ف. 1195هـ. ق.) و دیگران را میتوان نام برد (3، ص 809). از این زمره، تنها « خمسه»ی  امیر خسرو دهلوی و «هفت اورنگ» مولانا نورالدین عبدالرحمان جامی در تاریخ ادبیات دری شناسایی معینی کسب نمودند و دیگران یا به ­تکمیل خمسه توفیق نیافتند و یا نتوانستند در ردیف شاعران بزرگ خمسه­سرا جایگاه مناسبی احراز  نمایند...

ادامه نوشته

جهان مدنیتی گه، تېموری ملکه لرنینگ قۉشگن اولوش لری، شفیقه یارقین

جهان مدنیت تاریخی، اینیقسه اسلام و شرق دولت لری تاریخی گه نظر تشلنسه، امیرتېمور کۉره گان امپراتورلیگی و او نینگ دوامچی لری تېموری لر و بابری لرچه هېچ بیر دولت و سلاله عیال لرگه شونچه لیک حرمت کۉرسه تیب، حق- حقوق بېرمه گن دېسک، مبالغه بۉلمه یدی.

امیر تېمور و تېموری لردن آلدین هم بویوک سلطان لر و دولت لر اۉتگن؛ مثال اوچون: سلجوقی لر و غزنوی لر دوریده علم و مدنیت جوده هم رواجلنیب کېتدی؛ اما او و باشقه دور لر نینگ سیاست، مدنیت و تاریخی، عموماً آلگنده اېرکک لرگه خاص دور سنه­له دی، اینیقسه بنیادکارلیک، علم، صنعت و ادبیات ساحه سیده عیال لر نینگ مهم اۉرنی و حصه سینی کۉرالمه یمیز. بیز نینگچه بو نینگ ایکی دلیلی بۉلیشی ممکن: بیری، بو دولت لر سیاسی و مدنی فعالیت لرده عیال لر اشتراکیگه مانع لیک قیلگن لر، ایکّینچیسی، عیاللر نینگ اۉرنی تذکره لر و تاریخ لرده قید اېتیلمه گن.

خوارزمشاه ­لر دوریده تورکان خاتون سیاسی جهت دن کتّه شهرت گه اېگه بۉلسه- ده، افسوس که بو شهرت نینگ سلبی تامانلری کۉپراق کۉزگه تشلنه دی. شو نینگ دېک، هندوستان ده گی تورکی سلاله لریدن شمس الدین اېلتمیش یا اېلتتمیش نینگ دانا قیزی راضیه سلطانه تاریخ ده منگو ایز قالدیرگن بۉلسه-ده، بیراق بولر اۉشه دور لر نینگ استثنا و جوده سناقلی مشهور عیال لری دیر، حال بوکه تېموری لر و بابری لر دوریده، هر ساحه ده عیاللر و اېرککلر نی یان مه- یان کۉره­میز. علم و صنعت، شعر و ادبیات، سیاست و بنیادکارلیک ساحه لریده عیال لر نینگ اۉرنی جوده مهم و یوکسک بۉلگن لیگیگه اۉشه دورده یازیلگن برچه تاریخ لر گواهلیک بېریب توریبدی...

ادامه نوشته

علیشیر نوایی گه نیگه حرمتسیزلیک بؤلماقده؟ ذکرالله ایشانچ

بوندن بیر نیچه أیل آلدین اؤزبیکستان حکومتی اولوغ متفکـّـر علیشیر نوایی یاتگن مکاننی آبادانلشتیریش و نوایی دیک بویوک سیمانینگ نام و نشانیگه مناسب بیر مقبره قوریش تشبّـثی بیلن چیقیب، مذکور إیشگه إیککی میلیون امیریکه دالری مقداریده مبلغ اجره تگن ایدی. اؤزبیکستانده گی کؤپلب تشکیلاتلر، جمله دن قدیمشناس ارخیالوگلر، قوروچیلر، انجینیرلر، نقـّاشلر، رسّام و باشقه ساحه وکیللری جلب قیلینگندی. اؤشنده اوغانستان حکومتی راضیلیگی بیلن إیشلر باشلب یوباریلدی. قوروچیلر کاروانی هراتگه قره ب یؤلگه توشدگندی. بو خیرلی إیش اؤز وقتیده اؤزبیکستان و جهان اطلاعات واسطه لریده اعلان قیلندی.

إیشنینگ قیزغین پلله سیده مملکت (اوغانستان) رسمیلری تامانیدن: «اؤزبیکستان معمارچیلیک اسلوبی بیزگه تؤغری کیلمه یدی؛ قورولیش و آبادانلشتیریش ریجه سینی اوغانستان معمارچیلیک اسلوبیگه خاص روشده اؤزیمیز بجره میز!»-دیگن دغدغه یوزه گه چیقدی. شدت بیلن باشلنگن خیرلی إیش تقه- تق تؤخته تیب قؤیلدی. اؤن أیلدن آشیب کیتدی کی، همان علیشیر نوایی مزاری بوزیگنیچه، آیاق آستی بؤلیب یاتیبتدی...

ادامه نوشته

امیر علی شیر نوایی، حیرت ملکی نینگ سلطانی

حضرت علیشیر نوایی ایجادی میراثینی چمه لب کۉرگن ادبیات شیداسی بی قیاس حیرت گه چۉمیشی ممکن. حقیقت دن بویوک شاعر یره تگن اثرلری خوّدی دُر- جواهر سېنگری نور ساچیب بشریت یۉلینی یاریتماقده. خوّدی شو نقطه ی نظرده نوایی نی حیرت مُلکی نینگ سلطانی، دېسک مبالغه سنه لمس.

یاش علیشیر بېک ۱۴۶۶ نچی ییلده پادشاه عبدالسعید میرزا بویروغی گه بناً هراتنی ترک اېتدی. اوشه وقتده اول ذات اۉز احوالینی بیان قیلیب استاذی سید حسن اردشیر گه شعری مکتوب جۉنه تدی.

مکتوبده شوندی بیت لر هم بار اېدی:

مېن اول مېن که، تا تورک بېدادی دور

بــو تـیـل بـیـرلـه تـا نـظـم بنـیادی دور

فـلـک کـۉرمـه دی مـېن کېبی نـادیری

نـظـامـی کـېـبـــی نــظــم ارا قــادری

بوگپلرنی نوایی اۉزی نینگ نایاب استعدادی نی کۉز _ کۉز قیلیب، شخصیتی نی مقته ش اوچون گینه بیتمه گن. بونینگ سببی شونده ایدی که، اولوغ شاعر اقتدارینی نظر- پسند اېتمه ی اونی «سورگون» گه جۉنه تگن پادشاه دن، بو منظره نی تماشابین بۉلیب کوزه تیب تورگن خراسانلیک لردن هم خفه اېدی. علی الخصوص، «یینه بیر بو کیم، ظاهر اۉلمیش منگو، که، چیقمیش خراسان اېلیدین وفا» سطرلرینی بیترکن شونگه ایما- اشاره قیله دی...

ادامه نوشته

باغ گوهر شاد بیگم و مقبرۀ علیشیر نوایی در شهر هرات، محمدالله وطندوست

چندی قبل ضمن بازدید از کشور فرصت میسر شد تا در شهر باستانی هرات نیز توقفی داشته باشم و با چهره این شهر از نزدیک آشنا گردم. 

شهر باستانی هرات که زمانی با خیابان های منظم ریگی، درختان کنار خیابان ها و جویبار های مملو از آب جلب توجه می کرد و آثار تاریخی و زیارتگاه ها در خارج شهر مسافران را به خود می کشاند، امروز بکلی چهره عوض نموده و به یک شهر کاملاً جدید تبدیل شده است. مسافری که ده، بیست سال قبل شهر را دیده است امروز از شناخت شهر عاجز می ماند و خود را در یک شهر کاملاً جدید و وسیع و با نفوس فوق العاده زیاد می بیند.

شهر امروز هرات با جاده های وسیع ، تجارت خانه های جدید، هوتل ها و مسافر خانه ها ، پارک ها و تفریگاه ها ، بازار های پر جنب و جوش و پر سر و صدا و دست فروش های متعدد، به شهر قبلی هیچ مشابهتی ندارد. اطراف مسجد جامع به بازار پر جنب و جوش مبدل شده، مناره ها در وسط شهر قرار گرفته است. مقبره امیر علیشیر نوایی و گوهر شاد بیگم که زمانی در بیرون شهر موقعیت داشت امروز در داخل شهر قرار گرفته است. در میان مناره های معروف سرک عریضی احداث شده که متاسفانه یکی از مناره ها را با خطر انهدام جدی مواجه ساخته است. اخیراً مقامات مسئول خواسته اند مسیر سرک را عوض نمایند و مناره را که به یک سمت کج شده دو باره به حال اولی در آورند که البته کاریست مشکل...

ادامه نوشته

مزار شریف نینگ قورولیش تاریخی

بیراق، اتاقلی شرق شناس عالم بارتولد اسلام دن آلدین مزارشریف ده، اولکن مدنیت ایزلرینی منبع لرده اوچرتمه گنینی تیلگه آله دی مقدس سنه لگن بو مکانگه دایم، دین پیشوا لری وحکمدارلر نینگ نظری توشویب تورگن خواند میر نینگ معلومات بیریشی چه، 1370 نچی ییل ده بلخ امیرتیمور سلطنتی ترکیبی گه کیره دی بو نیرسه صاحبقران تیمور نینگ دقتینی اوزیگه تارتمه گن. تیمورنینگ اؤغیللریدن شاهرخ میرزا زمانیگه کیلیب، (۱۴۰۵-۱۴۴۷) بوجایده بیر مقبره برپا ایتیلدی او پیتده خواجه خیران قیشلاغی هلی اونچه لیک آبادان اشتیریلمه گن ایدی. امّا، ایسکی خیران قیشلاغی ده پیغمبر کویاوی علی بن ابو طالب نینگ جسد یاتگنی خصوصیده گی خبر و روایتلر یقین- اوزاقلرگه یتب بارگندی. امّا، علی بن ابو طالب نینگ جسدی مزارشریف گه آلیب کیلیب، کؤمیلگنیگه عاید معلومات لرکؤپراق روایت و افسانه لرگه اساسلنگن دیر. بو معلومات علمده حاضرگچه اؤز اثباتینی تاپمه گن، بونگه اؤخشش مقدّسلشتیریش اورینیشلری دیرلی کؤپلب مسلمان دولتلرده اوچره یدی.

 سلطان حسین بایقرا (1438-1506) عصریده، او​شبو مقدس مکاننی تاپیب انیقلش مساله سی ینه اؤرته گه چیقدی شوپیت، بایزید بسطامی إیزداشلریدن بؤلمیش شمس الدین محمّد ناملی کیشی هندوستان نینگ ملتان کتب خانه سیدن، حسین بایقرا نامیگه، سلجوقی سلطانی سنجر زمانیده یازیلگن بیر کتابنی یؤبارگن. ائتیلیشیچه بوکتابده خیران قیشلاغیده خلیفه علی نینگ جسدی کؤمیلگنی حقیده معلومات یازیلگن بؤله دی. حسین بایقرا دولت اعیان و ارکانلرینی چقیریب اویرده (خیران) قازیلیش إیشلری آلیب باریلیشنی بویوره دی. اؤشنده بلخ ده حسین بایقرا نینگ اوکه سی بایقرا -2 حکم سوره یاتگندی قدیریش و قازیشلردن کیین، علی نینگ قبری بارلیگی حقیده گی درک لرینه ده کوچه یدی شوندن سؤنگ، حسین بایقرا بو گپنی تیکشیریش اوچون دانا وزیری علیشیر نوایی نی بلخ یقینیده گی خیران قشیلاغ گه هیئت صفتیده جؤنته دی علیشیر نوایی خبر تؤغریلیگینی شاه گه یتکزیشی بیلن زیارت مقصدیده، شاشیلیب حسین بایقرا بلخ گه قرب یؤل آله دی. علی مقبره سیگه یتگچ، سلطان حسین اخلاص و ارادت یوزه سیدن منه بو بتینی هم یازه دی:

بر درت آمد گدايی بينوا سلطان حسين          رحم كن برحال اين مشتاق ای شاه كرام

اؤزبیکچه سی: بینوا و فقیر سلطان حسین ایشیگینگه حاجت تیلب کیلدی بو عاشقینگ حالیگه رحم قیلگین، سین ای کرم قیلگوچی شاه... 

ادامه نوشته

سلطان حسین بایقرا، نوایی حقیده، یازووچی: ذکرالله ایشانچ

علی شیر نوایی و حسین بایقرا اؤرته سیده گی مناسبتلر انچه ین چقور. بو مناسبتلر ایمکداشلیکدن (بیر آنه دن سوت ایمیشگن) امیر کبیرلیک (اولوغ امیر) درجه سیگه چه کؤتریله دی. حسین بایقرا نوایی دن اتیگی تؤرت یاش کتته بؤلگن. اولر مکتب داش بؤلیشگن. کیچیکلیک ده یاق إیکاوی اؤرته سیده دوستلیک رشته سی محکم باغلنه دی. بوندن تشقری نوایی نینگ آته و آنه سی تیموری لرگه اوروغداش و قرینداش هم حسابلنیشگن. بو حقیده نوایی نینگ سؤزلری بار:

آتـم بو آستـان نینگ خـاک بیزی

آنم هم بو سرا بـوستان کنیـزی

نوایی اؤزی نینگ اولکن ایجادی و قیمتلی اثر لری ده هر تامانلمه ایجابی صفتلری بیلن حسین بایقرا نی کؤپ باره ایسله دی. حتـّا نوایی «مجالس النفایس» اثری نینگ بیر بابینی (8 –مجلس) حسین بایقرا ایجادی گه بغشله یدی...

ادامه نوشته

دوچ کیلگن شعر نوایی نیکی بؤله بیرمه یدی، یازووچی: ذکرالله ایشانچ

علیشیر نوایی شعریتی اؤزیگه، اونی هیچ بیر نرسه بیلن اؤلچب، بها لب بؤلمه یدی. قریچ و اندازه لرگه سیغمه یدی، نوایی. شونداق اولکن بائلیککی، شاعر تعبیری بیلن ائتگنده اوندن هرکیم «اغنیا» (بایلر) هم «گدا» (کمبغل) هم اؤزیگه کیره کلیگینی تاپه بیره دی. بو فکر لر نی شاعر نینگ «فرهاد وشیرین» داستانی ده کیلتیریلگن منه بو شاه بیتلر تصدیقله یدی:

گـــدا لر غـــه انـدیـن داغـی عطــا بیــر

غـنـی لرغـــه داغــی آنــی تـــوتـــابــیر

شــه آلسـه داغی قـیلسـون تــاج تـارک

قــول آلــسه هـم انگـه بـؤلسون مـبارک

در واقع، نوایی شعریتی کؤپ قیرّه لی، قیامیگه یتگن تفکّر، رنگین بویاقلرده بیزه تیلگن کلام، یوکسک بدیعی پیشیقلیک درجه سیگه کؤتریله آلگن- چینه کم شعریت. شو جهت لری بیلن اولوغ شاعر تفکّری تورلی تاماندن اؤرگه نیله دی. شو نینگ اوچون هم نوایی سیویب اؤقیله دی. نوایی بیز اوچون بیتمس- توگنمس دولت، «ائتیب ساومس ترانه و آلیب قورومس خزانه» دیر. بیر سؤز بیلن ائتگنده، نوایی اؤزبیک تیلگه منگو قؤرغان یسه گن، دانا پاسبان دیر...

ادامه نوشته

اوزبیک تیل و ادبیاتی اوتگن اوچ دهه مابینیده، یازووچی: غلام سخی وکیل زاده

عزیز اولکه میز ده اۉتگن اوچ دهه مابینیده اۉزبېک تیلی و ادبیاتی و مطبوعاتی باشقه، دری و پشتو تیل لر دیک تورلی باسقیچ لرنی باشدن کېچیریب کېلدی، اوشبو باسقیچ لر گاهیده یوقاری درجه ده و گاهیده قویی درجه اولکه میز چېگل و بحرانی حالت لریده اۉز حرکتی گه دوام اېتتیریب کیلدی. اوشبو ادبی آقیم لر یلغوز اولکه پایتختی کابل شهری و تورلی ولایت لرده اېمس  بلکه اولکه دن تشــــقری ده هم دوام تاپیب اۉزبېک ضیاء لی لری مجموع ده اوشبو ملت نینگ تنیقلی یازوچی و شاعر لــــری و قلم کش لری اۉزبېک و دری تیل لریده و تورلی بۉلیم لریده اۉزلـریدن اثر لر یره تیب کېلدی. اۉزبېک یازوچی لری و شاعرلری اۉز اثر لرینی تورلی ژانرلر و شکل لرده ایجاد اېتیب روزنامه لر و جریده لر، مجله لر و تورلی رسانه لر آرقه لی چاپ اېتیب کېلدی لر. بو یره تیلگن و ایجاد بۉلگن کتاب لر کۉپراق شعر بۉلیمی نی اۉز ایچیگه آلدی.

دېمک یازوچی لریمیز نینگ بدیعی، تحقیقی، طنز، فولکلوری و باله لر اوچون یره تیلگن اثر لری هم آز اېمس. بیراق کۉپراق شعری تۉپلم لر کلاسیک و معاصر شاعر لریمیز دن باسیلیب چیقدی.بو ادبی و فرهنگی فعالیت لر یلغوز گینه شعری و نثری اثر لر چاپ بۉلیشیگه تقه لیب قالمی، بلکه اولکه مطبوعاتیده اۉزبېک تیلی ده تورلی مجله و روزنامه لر و جریده لر تورلی سایز لرده چاپ دن باسیلیب چیقدی. اوندن تشقری رادیو و تلویزیون یول لریدن جمله دن افغانستان رادیو- تلویزیونی، بلخ ولایتی محلی تلویزیونی و رادیوسی، فاریاب و جوزجان و ایریم شمالی ولایت لری نینگ محلی تلویزیون لری و رادیو لری آرقه لی اۉزبېک تیلیده آز هم بۉلسه اۉز نشرات لرینی اېتیب کېلدی...

ادامه نوشته